Publikacje » Opinie

Wyślij Wyślij | Wyślij Drukuj

Polska w Europie – peryferie ekonomiczne czy lider?

dr Ewa Lechman

eda@zie.pg.gda.pl

W 1990r. polska gospodarka miała jedyną i niepowtarzalną szansę żeby „stanąć na nogi” i zaistnieć w Europie jako silna i dynamicznie rozwijająca się gospodarka. Ów rok 1990 to również moment, w którym duża rzesza ekonomistów zaczęła bacznie przyglądać się ścieżce rozwojowej naszej gospodarki. Po wielu, często bardzo bolesnych, reformach, po 20 latach okresu tzw. transformacji ekonomicznej, oto jesteśmy! No właśnie… Jacy jesteśmy?


Czy gospodarka Polska może i powinna być postrzegana jako lider wśród krajów byłego bloku wschodniego? Jak radzimy sobie na tle innych krajów, również transformujących się? Czy gospodarka Polski dogania te kraje w Europie, które na chwilę obecną mogą się cieszyć najwyższym poziomem rozwoju społeczno-ekonomicznego? A może jest wręcz przeciwnie i Polska powinna być traktowana raczej jako kraj peryferyjny pod względem gospodarczym? Na to pytanie postaram się odpowiedzieć analizując wyniki analizy statystycznej „własnej roboty”.


Zacznijmy od zdefiniowania samego terminu „peryferyjność gospodarcza (ekonomiczna)”. Otóż samo sformułowanie „peryferie” tradycyjnie jest kojarzone z pewny dystansem (odległością) w sensie geograficznym (fizycznym). Obszary peryferyjne to takie (w ujęciu klasycznym), które cechuje znaczna odległość od tzw. centrów, czyli obszarów wysoko zurbanizowanych, silnych ekonomicznie, o wysokiej gęstości zaludnienia. Często również tzw. „obszary surowcowe” były traktowane jako peryferie. Jednak od początku lat 80-tych XX wieku, obserwujemy pewną tendencję odchodzenia od traktowania „peryferyjności” wyłącznie w wąskim, geograficznym kontekście. Termin „peryferyjność” zaczyna być kojarzony również z pewną „odległością” w sensie ekonomicznym oraz społecznym (patrz: Milna (1997) oraz Krugmana (1991 oraz 1995)). Oznacza to, że kwestie peryferyjności zaczynają być analizowane wieloaspektowo. Zmieniają się tym samym kryteria klasyfikacji. Już nie jeden czynnik – jakim była odległość geograficzna – odgrywa decydującą rolę, ale bierze się pod uwagę liczne elementy – w tym również te jakościowe, jak na przykład: poziom życia, solaryzację, średnią długość życia, dostęp do nowych technologii. 


Biorąc jednak pod uwagę szybki rozwój nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych (ICTs – Information and Communication Technologies), jaki daje się obserwować przez ostanie 15 – 20 lat, należałoby raczej kwestie peryferyjności regionów traktować z punktu widzenia słabości ekonomicznej, odchodząc od tradycyjnego podejścia czysto geograficznego. Nowe technologie informacyjne i komunikacyjne są technologiami, których aplikacja i wykorzystanie są obecnie na tyle powszechne, że można je traktować jako podstawowe narzędzie, które wspomaga osiągnięcie założonych – w ramach polityki gospodarczej – celów. Wykorzystanie ICTs w sposób radykalny zmienia sposób prowadzenia działalności gospodarczej, oraz – co istotne – modyfikuje ścieżki wzrostu oraz rozwoju ekonomicznego. Aplikacja nowych technologii wyzwala z tzw. tyranii odległości, sprawiając, że położenie geograficzne przestaje być hamulcem rozwoju gospodarczego. Geograficzne położenie i oddalenie graczy rynkowych przestaje mieć znaczenie kluczowe dla prowadzenia działalności gospodarczej. Można więc wnioskować, iż kwestie peryferyjności nie powinny być aktualnie rozpatrywane wyłącznie z punktu widzenia odległości geograficznej – jeśli w ogóle, natomiast konieczne jest spojrzenie na peryferyjność jako na problem różnic w poziomie rozwoju społeczno – ekonomicznego. Do zagadnienia peryferyjności regionów krajów należy podejść jako do problemu oddalenia ekonomicznego i istniejących różnic oraz nierówności w poziomie rozwoju społeczno–ekonomicznego. Odejście od tradycyjnego pojmowania peryferyjności oznacza, że należy zaprzestać stosowania klasycznych kryteriów klasyfikacyjnych na rzecz innych – takich, które pozwolą na ocenę czy dany region (kraj) należy traktować jako peryferyjny z punktu widzenia poziomu rozwoju społeczno–ekonomicznego.


Na potrzeby naszej analizy przyjęłam własną definicję obszaru peryferyjnego. Jako peryferyjny pod względem gospodarczym będzie traktowany każdy region, który cechuje relatywna, wyrażająca się wieloaspektowo, słabość gospodarki. Sformułowanie „relatywna” oznacza, iż pojęcie peryferyjności gospodarczej należy analizować wyłącznie w kategoriach względnych, nie zaś absolutnych. Spojrzenie takie zasadniczo modyfikuje sposób postrzegania problemu peryferyjności. Należy również wyraźnie zaznaczyć, że hipotetyczne wprowadzenie pojęcia peryferyjności gospodarczej w kategoriach absolutnych nie znajduje praktycznego i teoretycznego uzasadnienia. Słabość bądź siłę danej gospodarki można ocenić wyłącznie w kategoriach relatywnych. Takie ujęcie teoretyczne implikuje metodykę analizy i oceny peryferyjności. Oznacza to, że do oceny czy dany region należy traktować jako peryferyjny, należy przyjąć względnie szeroki wachlarz wskaźników, które pozwolą na ocenę relatywnej słabości (siły) danej gospodarki. Konieczne jest również przyjęcie adekwatnej metodyki, która pozwoli na ocenę stopnia zacofania danej gospodarki w stosunku do pozostałych krajów ujętych w analizie. Problem peryferyjności jest zagadnieniem wieloaspektowym i w takim kontekście powinien być dyskutowany. Podejście klasyczne (czysto geograficzne) zdaje się nie znajdować uzasadnienia z punktu widzenia analizy wielowymiarowej, dlatego też słusznym zdaje się być uznanie wielowątkowości przy analizie peryferyjności regionów.


A teraz nieco liczb! Do oszacowania rozmiarów zapóźniania danego kraju w stosunku do innego zastosowałam metodę wywodzącą się w taksonomii – oszacowałam tzw. odległości metryczne (w praktyce liczby nieujemne), które mogą być aproksymantą „odległości” danego obiektu (tu: kraju) w stosunku do innego. Nie zagłębiając się zbytnio w wątek metodyczny, przyjmijmy, że im wyższa metryka (liczba), tym dany kraj jest bardziej oddalony od innego, z którym jest porównywany. Można więc traktować wartości odległości metrycznych jako wskaźnik świadczący o rozmiarach tzw. luki rozwojowej pomiędzy dwoma gospodarkami.


Analizie poddałam 27 gospodarek Europy w okresie 2000 – 2009. Dane wykorzystywane do analiz pochodzą z bazy Eurostat. W poszczególnych przypadkach dane mogę pochodzić z lat innych niż 2000 lub 2009 ze względu na brak pełnej dostępności danych. Do przeprowadzenia analizy wzięłam pod uwagę 20 zmiennych, które uznałam za aproksymanty poziomu rozwoju społecznego, ekonomicznego i technologicznego. Są nimi: wartość produkcji finalnej per capita według parytetu siły nabywczej, udział wartości dodanej wytworzonej w sektorze finansów w całości wartości dodanej danego roku, stopę całkowitego zatrudnienia, produktywność pracy1, stopa inwestycji, wydatki na badania i rozwój (jako odsetek PKB), wydatki publiczne na edukację (jako odsetek PKB), średnią oczekiwaną długość życia w wieku 65 lat, liczbę patentów w Europie w przeliczeniu na 1 mln mieszkańców, odsetek osób pomiędzy 16 a 74 rokiem życia, które nigdy nie korzystały z Internetu, liczbę absolwentów (w wieku 20-29 lat) kierunków nauk ścisłych i technicznych w przeliczeniu na 1000 osób, liczbę patentów w przeliczeniu na 1 mln mieszkańców zgłaszanych do Urzędu Patentowego USA2, odsetek społeczeństwa uczestniczący w kursach Life Long Learning, wartość wskaźnika KEI (Knowledge Economy Index), odsetek siły roboczej zatrudnionej w sektorze wysokich technologii, udział produktów wysokich technologii całości wartości eksportu, liczbę patentów zgłoszonych do Europejskiego Urzędu Patentowego3, wartość ICT – Development Index (w podziale na 3 subindeksy)4.


Wynikiem oszacowań jest macierz odległości metrycznych, z której można wnioskować odnośnie względnego zapóźnienia danego obiektu (gospodarki) względem wszystkich pozostałych. Zastosowałam metodę szacowania kwadratu odległości euklidesowej. W dwóch oddzielnych macierzach zamieściłam wyniki obliczeń dla roku 2000 oraz oddzielnie dla roku 2009. Na podstawie wyników w tabelach można wnioskować odnośnie relatywnego poziomu rozwoju społeczno–ekonomicznego danego obiektu (kraju) w stosunku do wszystkich pozostałych. Z danych w tabeli 1 wnioskujemy odnośnie pozycji Polski względem krajów Europy w roku 2000 oraz 2009. Możemy więc znaleźć odpowiedź na pytanie, czy relatywna pozycja Polski względem innych krajów Europy uległa poprawie czy też pogorszeniu. Wyższe wartości metryki świadczą o relatywnie gorszej pozycji Polski w stosunku do danego kraju. W roku 2000, w gospodarce Polskiej relatywnie najgorsze wyniki notowano w stosunku do Szwecji (metryka 107), Finlandii (metryka 94), Luksemburga (metryka 81) oraz Danii (metryka 76). W roku 2000 względnie najbliżej było nam do Łotwy, Węgier oraz Słowacji. Z danych w tabeli 1 można również wnioskować, iż w roku 2009 gospodarka Polska wykazywała relatywnie największą słabość w stosunku do Luksemburga (metryka 123), Szwecji (metryka 86), Finlandii (metryka 72), Danii (metryka 75).


Tabela 1. Luka rozwojowa między Polską a krajami Europy. Rok 2000 oraz 2009.

Kraj Metryka – 2000 Metryka – 2009 Zmiana metryki w okresie 2000 – 2009.
BE 37 40 3
BG 11 8 -3
CZ 9 7 -2
DK 76 75 -1
DE 54 69 15
EE 14 11 -3
IE 40 35 -5
EL 10 15 5
ES 13 15 2
FR 44 40 -4
IT 19 18 -1
CY 20 23 3
LV 3 6 3
LT 15 9 -6
LU 81 123 42
HU 5 7 2
MT 32 34 2
NL 65 65 0
AT 34 44 10
PT 9 11 2
SI 10 14 4
SK 6 5 -1
FI 94 72 -22
SE 107 86 -21
UK 57 47 -10
NO 63 61 -2

Źródło: Obliczenia własne

Tabela 2. Polska na tle krajów przechodzących transformację gospodarczą. Skrócona macierz odległości metrycznych. Rok 2000.

BG CZ EE LV LT HU PL SI SK
DK 108 66,3 56,8 73 71 71 76 38,2 79
LU 94 66,3 75,2 89 100 65 81 62,3 74
FI 121 86,8 77,6 93 86 87 94 61,6 100
SE 137 97,1 89,3 107 101 100 107 64,8 111

Źródło: opracowanie własne.


Analizując wyniki prezentowane w tabeli 2 wnioskujemy odnośnie względnej pozycji Polski w stosunku do najwyższej rozwiniętych krajów Europy na tle gospodarek przechodzących transformację gospodarczą (łącznie 9 krajów). W stosunku do Szwecji najgorszy wynik osiągnęła Bułgaria (137), następnie Słowacja (111) oraz Polska z Łotwą (107). Lepsze wyniki osiągnęły: Republika Czeska, Estonia, Litwa, Węgry, Słowenia. W relacji do Finlandii, a wyprzedziły nas: Republika Czeska, Estonia, Litwa, Łotwa, Węgry oraz Słowenia; w stosunku do Luksemburga: Republika Czeska, Estonia, Węgry, Słowacja i Słowenia; oraz w stosunku do Danii: Republika Czeska, Estonia, Łotwa, Litwa, Węgry, Słowenia. W roku 2000 na tle 9 krajów transformujących się pozycja Polski, razem z Bułgarią, należała do najsłabszych w stosunku do najwyżej rozwiniętych krajów Europy. Są więc podstawy do tego, aby Polskę oraz Bułgarię zaklasyfikować jako regiony peryferyjne gospodarczo. Należy również dodać, że różnice w wartościach metryk między Polską a np. Estonią czy Słowenią są znaczne, co oznacza, że nawet w relacji do krajów transformujących się gospodarka wykazuje względną słabość.


Tabela 3. Polska na tle krajów przechodzących transformację gospodarczą. Skrócona macierz odległości metrycznych. Rok 2009.


BG CZ EE LV LT HU PL SI SK
DK 107 67 53,1 79 73 72 75 35,6 91
LU 132 101 96,6 115 131 100 123 92,7 109
FI 102 62 53,3 77 69 69 72 34,9 85
SE 119 73 62,7 92 84 79 86 41,6 99

Źródło: opracowanie własne.


W tabeli 3 porównałam wyniki wszystkich krajów transformujących się w stosunku do najwyżej rozwiniętych gospodarek Europy. W relacji do Danii, Polska osiągnęła gorsze wyniki od Republiki Czeskiej, Estonii, Litwy, Węgier, Słowenii; w stosunku do Luksemburga: od Republiki Czeskiej, Estonii, Łotwy, Węgier, Słowenii, Słowacji; w stosunku do Finlandii: od Republiki Czeskiej, Estonii, Litwy, Węgier, Słowenii; oraz w stosunku do Szwecji: od Republiki Czeskiej, Estonii, Litwy, Węgier, Słowenii. W każdym z przypadków jedynie Bułgaria osiągała gorsze wyniki (wyższe wartości metryk), co świadczy o jeszcze większym zapóźnieniu ekonomicznym Bułgarii niż Polski w stosunku do najwyżej rozwiniętych krajów Europy. Oznacza to, że Polska wraz z Bułgarią to kraje o relatywnie najsłabszej pozycji pod względem ekonomicznym w stosunku do reszty Europy. Co również ważne, w latach 2000-2009 względna pozycja Polski nie uległa poprawie. 


W tabeli 4 zebrałam wyniki porównań zmiany wartości metryk (lata 2000-2009), wszystkich 9 krajów transformujących się w relacji do każdej z gospodarek ujętych w analizie. Każda z wartości w tabeli 4 oznacza zmianę w wartości metryki danego kraju w latach 2000 – 2009. Wartości dodatnie wskazują na pogłębienie się różnicy w poziomie rozwoju danego kraju w relacji do innego, zaś wartości ujemnie wskazują na zmniejszenie relatywnych różnic z poziomie rozwoju. Z danych w tabeli 10 można wnioskować, iż istniejące różnice najwyraźniej pogłębiły się między Luksemburgiem, a gospodarkami transformującymi się. W przypadku Polski zmiana ta wynosi 41,9 i jest najwyższa spośród pozostałych 8 krajów. Oznacza to, że Polska oddaliła się najbardziej od Luksemburga w porównaniu do innych krajów. Należy natomiast zwrócić uwagę na fakt, iż relacje Polski, jak i innych krajów transformujących się, w stosunku do Szwecji, Finlandii i Wielkiej Brytanii uległy znacznej poprawie.


Tabela 4. Zmiany odległości metrycznych krajów transformujących się w stosunku do krajów Europy. Zmiana w latach 2000 – 2009.


PL CZ BG HU SK SI LT LV EE
BE 2,8 1,1 1,8 3,4 3,8 1,7 7,1 5,8 0,8
BG -3,1 -15,5 0 1 -11,8 -9,2 7,1 -6,5 -10,4
CZ -2,7 0 -15,5 3,6 0,1 1,2 -8,6 -1,2 -5,7
DK -0,9 1,1 -0,8 1,3 12,1 -2,6 2,7 6,2 -3,7
DE 15 12,9 12,1 17,3 16,5 7,5 10,3 12,2 3
EE -3,1 -5,7 -10,4 4,3 -5,1 -2,6 -4 -1 0
IE -4,3 -2,7 2,6 0,4 -4,4 0,3 -9,4 -0,1 -5,3
EL 4,8 4,7 8,8 4 4,6 6,2 -5,5 4 -0,8
ES 2,3 -2,1 -6,6 2,9 -3,5 -1,4 3,2 1,5 -8
FR -3,8 -9,4 0,3 0,3 -7,3 -2,4 0,7 -0,1 -8,7
IT -1,1 -3,7 1,3 -2,2 -3,4 -0,6 -8,3 -2,3 -11,6
CY 3,4 -1,2 7,5 3,2 5,8 -3,8 15,1 2,1 -0,6
LV 2,8 -1,2 -6,5 2,6 -1,7 4,6 0,6 0 -1
LT -6,6 -8,6 7,1 -1,5 -8 2,9 0 0,6 -4
LU 41,9 35,1 38,7 34,9 34,2 30,4 30,8 26,7 21,4
HU 2,6 3,6 1 0 3,4 4,5 -1,5 2,6 4,3
MT 1,7 9,8 8,4 2,7 13,9 6,1 -9,1 1,8 10,3
NL -0,1 0,3 -4,8 2,8 6,5 -7,6 -2,1 0,4 -5,4
AT 9,5 6,3 -0,7 10 11 3,9 5,7 11,3 0,4
PL 0 -2,7 -3,1 2,6 -1,4 4 -6,6 2,8 -3,1
PT 1,2 2,9 -9,6 4,1 1,2 9,7 -11,4 9,4 -0,4
SI 4 1,2 -9,2 4,5 3,5 0 2,9 4,6 -2,6
SK -1,4 0,1 -11,8 3,4 0 3,5 -8 -1,7 -5,1
FI -22 -25,1 -18,5 -18 -15 -26,7 -16,2 -15,8 -24,3
SE -20,9 -24 -18 -20,8 -11,8 -23,3 -17,7 -15,3 -26,6
UK -10,2 -11,3 -3,6 -7,8 -5,2 -5,2 -13,4 -7,5 -16,5
NO -2 -4,4 -3 -1 1 -6,1 9,6 2,2 -7,1
Średnia 0,4 -1,4 -1,2 2,1 1,4 -0,2 -1 1,6 -4,1

Źródło: obliczenia własne.


Z danych czytamy o znacznym zmniejszeniu się wartości metryk w latach 2000-2009, co wskazuje na względną poprawę pozycji Polski w stosunku do tychże gospodarek. W ostatnim wierszu pokazano średnie zmiany wartości metrycznych dla danego kraju w relacji do pozostałych 26. Największy „przeskok” notujemy dla gospodarki Estonii, gdzie średnia odległość Estonii od krajów Europy spadła o 4,1. Swoją relatywną pozycję poprawiły również: Republika Czeska, Bułgaria, Słowenia oraz Litwa. Cztery gospodarki pogorszyły swoją pozycję w relacji do innych krajów. Są to: Polska, Węgry, Słowacja oraz Łotwa. Pocieszającym może być jedynie fakt, że Polska, znajdując się wśród 4 „maruderów”, pogorszyła swoją pozycję w najmniejszym stopniu.


Z powyższej analizy wynika, że Polska choć weszła na ścieżkę rozwoju społeczno-ekonomicznego, to nasze „wyniki w doganianiu” reszty Europy nie są zachwycające. Nasz kraj raczej oddala się od gospodarek najwyżej rozwiniętych. Prawdopodobnie tylko zakrojone na szeroką skalę działania mające na celu przyspieszenie tempa wzrostu społeczno-ekonomicznego.


1
 W ujęciu relatywnym, przyjmując że dla wszystkich krajów produktywność pracy wynosi 100.

2 USPTO – United States Patent and Trademark Office

3 EPO – European Patent Office.

4 Index Rozwoju ICT w kraju, świadczący o poziomie wdrożenia i aplikacji ICTs w życiu społecznym i ekonomicznym.

Ostatnie publikacje tego autora:


Uporządkuj według