Publikacje » Opinie

Wyślij Wyślij | Wyślij Drukuj

Kluczowe wnioski z diagnozy „Kluczowe motory rozwoju”

Doktor Tomasz Brodzicki

t.brodzicki@instytut-rozwoju.org


1. OM jest najważniejszym ośrodkiem metropolitalnym położonym w pn. Polsce i jednocześnie w pd. części basenu Morza Bałtyckiego o ponadregionalnej sile oddziaływania. Zasięg oddziaływania OM różni się między poszczególnymi funkcjami gospodarczymi i/lub metropolitalnymi. OM decyduje w dużym stopniu o dynamice rozwoju woj. pomorskiego i jest dla tego regionu kluczowy.

2. OM jest położony peryferyjnie w układzie ogólnoeuropejskim, lecz centralnie z perspektywy bałtyckiej. Peryferyjność położenia oraz ograniczony potencjał rynku powiązane z lokalizacją samego OM jak i samej Europy Bałtyckiej na peryferiach obszaru rynku wewnętrznego UE jak i przestrzennym układem innych ośrodków metropolitalnych w otoczeniu (ograniczona możliwość sieciowania rozwoju, brak silnych ośrodków w pobliżu) są zasadniczymi wyzwaniami rozwojowymi.

3. Metropolia jest ośrodkiem policentrycznym i dwubiegunowym opartym przede wszystkim o potencjał gospodarczy Gdańska i Gdyni (oraz Sopotu - Trójmiasto) oraz mniejszych ośrodków wzrostu położonych w jego bezpośrednim otoczeniu (Tczew, Pruszcz Gdański, Kartuzy, Rumia, Reda, Wejherowo, Puck, Lębork). OM składa się ze znacznej liczby zróżnicowanych JST o odmiennych uwarunkowaniach rozwojowych, specyfice, a tym samych odmiennych problemach, interesach i potencjale ich rozwiązywania (potencjał finansowy, potencjał ludzki, zdolność absorpcyjna). Policentryczność obszaru należy uznać jednocześnie za zaletę jak i wadę.

4. W przeciągu ostatnich 25 lat rozwój OM był w dużym stopniu spontaniczny, niekontrolowany (vide suburbanizacja) i ekstensywny – oparty o relatywnie proste nadganianie zaległości i proste rozwiązania. Nowe możliwości rozwojowe otworzyła akcesja Polski do Unii Europejskiej oraz reforma administracyjna w kraju. Bez przełamania zasadniczych barier, dalszy rozwój OM jest zagrożony.

5. Głównymi konkurentami OM w układzie krajowym są monocentryczne ośrodki metropolitalne Poznania, Wrocławia oraz Krakowa. Ze względów strukturalnych w tym znaczenia gospodarki morskiej naturalnym punktem odniesienia może być również Szczecin. W układzie międzynarodowym OM powinien być porównywany do ośrodków bałtyckich – może być nim np. szwedzki Goteborg. OM rozwija się, choć jego tempo jest niższe niż głównych konkurentów. Luka rozwojowa w stosunku do konkurentów pogłębia się.

6. Głównymi przewagami konkurencyjnymi (przewagi absolutne) OM na tle konkurentów są:

§ nadmorska (bałtyckość) a jednocześnie nadwiślańska lokalizacja,

§ wysoka atrakcyjność osiedleńcza.

Duże znaczenie może odgrywać również prężność demograficzna aczkolwiek nie ma ona charakteru trwałego – może ulec nagłej zmianie ze względu na specyfikę procesów demograficznych.

7. OM jest węzłem multimodalnym sieci bazowej TEN-T oraz jednym z kluczowych zespołów portów morskich na Bałtyku. W wyniku podjętych w ostatnim okresie inwestycji porty Trójmiasta stały się głównym hub’em kontenerowym w basenie Morza Bałtyckiego i odzyskały pozycję głównego węzła transportu morskiego polskiej wymiany handlowej. Z perspektywy średnio i długookresowej rozwój funkcji portowych i szerzej węzła transportowego (klastra transportu, spedycji i logistyki) pełnił rolę głównego czynnika rozwoju.

8. OM stanowi jeden z głównych ośrodków akademickich o znacznym na warunki krajowe potencjale naukowym i dydaktycznym uzupełnionym o nowoczesną infrastrukturę pośredniczą taką jak inkubatory przedsiębiorczości czy parki naukowo-technologiczne (np. Gdański Park Naukowo-Technologiczny, Pomorski Park Naukowo-Technologiczny w Gdyni). Pozycja ośrodka z perspektywy międzynarodowej jest jednak wyłącznie przeciętna.

9. Struktura gospodarki OM ma wyraźny charakter postindustrialny w wyraźną dominacją sektora usług rynkowych nad sektorem przemysłu. Udział przemysłu przetwórczego w ogólnym zatrudnieniu jest wyższy w obszarze uzupełniającym a zwłaszcza w powiatach: kartuskim, lęborskim, gdańskim, tczewskim i wejherowskim. W ujęciu absolutnym głównym ośrodkiem przemysłowym jest jednakże nadal rdzeń OM. Na tle kraju OM charakteryzuje specjalizacja w przemysłach średnio-niskich technologii. Rdzeń OM wyróżnia lokalizacja sektorów wysokiej technologii (specjalizacja w tym zakresie jednakże słabnie). W ujęciu intensywności wiedzy w sektorze usług OM wyróżnia się w zakresie usług intensywnie wykorzystujących wiedzę (zwłaszcza w zakresie usług rynkowych i finansowych wg klasyfikacji KE).  W układzie sektorowym w gospodarce OM wyróżniają przede wszystkim sektory: stoczniowy, przetwarzanie i konserwowanie ryb i produktów rybołówstwa, przeładunek, magazynowanie, składowanie i przechowywanie towarów oraz pola campingowe i inne miejsca krótkotrwałego zakwaterowania.

10. W okresie ostatnich 25 lat doszło do zauważalnych zmian w gospodarce OM. Inercyjność procesów gospodarczych oraz niezmienność pewnych uwarunkowań powoduje jednakże, iż ogólna struktura gospodarki jest relatywnie stabilna. Zasadniczą zmianą długookresową w gospodarce OM jest spadek znaczenia przemysłu stoczniowego, wzrost znaczenia przemysłu przetwórczego w obszarze uzupełniającym oraz ogólny wzrost znaczenia sektora usług rynkowych. OM, jako całość, nie ulega wyraźnej deindustrializacji.

11. Na współczesne zorganizowanie funkcjonalno-przestrzenne OM wpływ mają postępującą koncentracja usług rynkowych w tym usług ponadlokalnych w obrębie rdzenia OM (m.in. w drodze BIZ w obszarze BPO) przy spadku znaczenia przemysłu oraz industrializacja części obszarów peryferyjnych. Procesy te można uznać za przesłankę występowania trendu w kierunku funkcjonalnej specjalizacji przestrzeni OM (poszczególne terytoria specjalizują się w funkcjach a nie konkretnych sektorach, rdzeń jest bardziej zróżnicowany i specjalizuje się w funkcjach usługowych, peryferia w funkcjach produkcyjnych).

12. OM charakteryzuje na tle kraju wysoki poziom „klasteryzacjigospodarki w szczególności w rdzeniu i paśmie powiatów bezpośrednio otaczających rdzeń OM. Szczególnie silne klastry występują w sek. stoczniowym, sektorze TSL opartym o porty morskie, jubilerskim oraz ICT. Część funkcjonujących formalnie klastrów, a realnie wyłącznie inicjatyw klastrowych, ma charakter deklaratywny i w dużym stopniu nie odzwierciedla realnego potencjały czy specjalizacji gospodarczych obszaru.

13. Gospodarka OM charakteryzuje się wysoką ekspozycją na szoki makroekonomiczne, przeciętnym poziomem wrażliwości i wysokim poziomem zdolności absorpcyjnej. Charakteryzuje się jednocześnie wysoką ekspozycją na sezonowość ze względu na profil specjalizacji zwłaszcza w obszarze uzupełniającym (duża rola turystyki, rolnictwa oraz budownictwa).


Rekomendacje

1. Bez przełamania zasadniczych barier rozwoju, dalszy rozwój OM jest zagrożony.

2. Przewagi absolutne obszaru – bałtyckość i wysoką atrakcyjność osiedleńczą, mające charakter trwały i utrudniony bądź niemożliwy do imitacji zarówno przez zasadniczych konkurentów krajowych jak i zagranicznych, trzeba w pełni wykorzystywać i konsekwencje wzmacniać.

3. Przyszłościowe sektory rozwoju gospodarki OM to przede wszystkim:

§ gospodarka morska (szeroko rozumiana, ale w szczególności wyspecjalizowana produkcja stoczniowa, offshore, produkcja jachtów),

§ centra logistyczne wokół portów morskich – sektor TSL (transport, spedycja, logistyka),

§ sektor ICT (elektronika, internet, sztuczna inteligencja),

§ turystyka (tradycyjna, eventova, zdrowotna),

§ sektor usług biznesowych i finansowych (BPO/SSC, KIBS),

§ sektory chemiczny i petrochemiczny,

§ sektor metalowy,

§ sektory biotechnologiczny i farmaceutyczny (w tym kosmetyki).

§ ważną rolę (w kontekście słabych stron OM) odgrywać będzie również sektor energetyczny (energetyka konwencjonalna, OZE, projekt EJ1).

4. Na podstawie przeprowadzonych analiz zidentyfikowano następujące kluczowe wyzwania dla rozwoju gospodarczego OM:

§ wyczerpywanie się potencjału rozwoju opartego o proste mechanizmy nadrabiania zaległości rozwojowej;

§ niekontrolowany rozwój obszaru metropolitalnego;

§ narastanie dysproporcji w poziomie rozwoju między rdzeniem a obszarem uzupełniającym.

§ stopniowa utrata prostych przewag konkurencyjnych w tym przewagi kosztowej;

§ relatywnie niski poziom internacjonalizacji gospodarki obszaru;

§ niski poziom innowacyjności i przeciętny potencjał ośrodka naukowego,

§ istotne miękkie bariery rozwoju gospodarczego (niski poziom wzajemnego zaufania, ograniczone zasoby kapitału społecznego, ograniczona bądź nieefektywna współpraca metropolitalna, brak koordynacji działań);

§ brak strategii, brak wizji i realnego, konsekwentnie wdrażanego modelu rozwoju OM;

§ zahamowanie procesu deindustrializacji obszaru metropolitalnego;

§ narastanie konfliktów między głównymi kierunkami rozwoju (np. rozwój portów, centrów logistycznych, przemysłu, wydobycie gazu łupkowego a walory środowiskowe, rozwój turystyki) oraz w aspekcie narastania problemu regulacyjnych ograniczeń rozwoju związanych z ochroną środowiska naturalnego (np. problem obszarów objętych Natura 2000, rozwój portów morskich).

5. Ze względu na powyższe konieczne jest:

§ zmiana modelu rozwojowego na bardziej wysublimowany i intensywny;

§ konsekwentne wzmacnianie kluczowych przewag konkurencyjnych OM i niwelowanie wpływu słabych stron OM (np. wzrost poziomu dostępności zewnętrznej i wewnętrznej);

§ próba ukierunkowania rozwoju obszaru metropolitalnego;

§ wzrost potencjału do absorpcji i tworzenia nowoczesnych technologii – rozbudowa potencjału naukowego i jego powiązanie z gospodarką;

§ wzrost jakości kapitału ludzkiego i społecznego;

§ dywersyfikacja ryzyk rozwojowych - ucieczka przed pułapką nadmiernej specjalizacji (inteligentna dywersyfikacja).

6. Rozwiązanie istotnych problemów i stawienie czoła przyszłościowym wyzwaniom dla rozwoju OM wymaga koordynacji działań JST wchodzących w jego skład jak również innych partnerów i aktorów sceny metropolitalnej. Warunkiem sine qua non przyspieszenia rozwoju OM i wprowadzenia go na wyższą trajektorię rozwoju jest efektywna, pogłębiona i szeroko zakrojona współpraca metropolitalna oparta o akceptowane przez wszystkie zainteresowane strony zasady i ramy. Bez współpracy tej nieosiągnięte zostaną istotne efekty synergiczne a rozwój OM będzie nadal wolniejszy od zasadniczych konkurentów – luka konkurencyjna zostanie pogłębiona z negatywnymi konsekwencjami dla mieszkańców. W kontekście tym warto mówić już na typ etapie o znacznych, realnych kosztach utraconych korzyści czy kosztach braku współpracy metropolitalnej.

Ostatnie publikacje tego autora:


Uporządkuj według